Η Μετανεωτερικότητα ως Μηχανισμός Πολιτισμικής Αφομοίωσης του BDSM

Όσοι από Ε/εμάς έχουν βιώσει την Αθήνα των τελευταίων δεκαετιών, έχουν υπάρξει μάρτυρες ενός ριζικού μετασχηματισμού. Γειτονιές ολόκληρες —Εξάρχεια, Μεταξουργείο, Βοτανικός, τμήματα του Κεραμικού— άλλαξαν φυσιογνωμία. Αυτές οι γειτονιές δεν αποτελούσαν απλώς τόπους κατοικίας. Συνιστούσαν αυτό που ο Foucault ονόμαζε «ετεροτοπίες»: χώρους όπου οι κανόνες της κυρίαρχης κοινωνίας αναστέλλονταν, όπου διαφορετικοί ρυθμοί ζωής, διαφορετικές ιεραρχίες, διαφορετικές ανάγκες διαμόρφωναν τον δημόσιο χώρο.

Στα Εξάρχεια, ο δρόμος λειτουργούσε ως το άτυπο βήμα και το πεδίο συνάντησης για τους φοιτητές, τους αναρχικούς, τους διανοούμενους της αριστερής μποέμ. Στο Μεταξουργείο, οι μετανάστες πρώτης γενιάς συγκροτούσαν τις ζωές τους σε μια πόλη που τους απέρριπτε. Στον Βοτανικό, οι εργάτες και οι βιοτέχνες διέμεναν στον χώρο της παραγωγικής τους δραστηριότητας.

Παράλληλα, υπήρχαν και οι άλλες ετεροτοπίες. Οι ΛΟΑΤΚΙ+ χώροι που για δεκαετίες λειτουργούσαν ως το μοναδικό καταφύγιο για ανθρώπους που η κυρίαρχη κοινωνία επιθυμούσε αόρατους ή ανύπαρκτους. Τα ιστορικά μπαρ, τα darkrooms, τα πάρκα που κατά τις νυχτερινές ώρες μεταμορφώνονταν σε τόπους συνάντησης και αλληλεγγύης. Τα στέκια των υποκουλτούρων — τα πανκ στέκια, τα γκοθ μαγαζιά, οι χώροι που φιλοξενούσαν τη μουσική, την αισθητική και την οργή όσων δεν χωρούσαν στην κανονικότητα. Όλοι αυτοί οι χώροι είχαν ένα κοινό χαρακτηριστικό: δεν αποτελούσαν προϊόντα lifestyle επιλογής. Συνιστούσαν καταφύγια δομικής αναγκαιότητας. Ο νεαρός γκέι της επαρχίας που κατέβαινε στην Αθήνα και έβρισκε στο «Τρικς» ένα μέρος όπου μπορούσε να υπάρξει χωρίς να φοβάται. Η τρανς γυναίκα που γνώριζε ότι σε εκείνο το συγκεκριμένο μπαρ δεν θα την αντιμετωπίσουν ως τέρας. Το πανκ που ανακάλυπτε στο στέκι του έναν χώρο όπου η συλλογική οργή αποκτούσε νόημα και γλώσσα.

Κανείς από αυτούς δεν «επέλεξε» τα εν λόγω μέρη με τη λογική του καταναλωτή. Βρέθηκαν εκεί από υπαρξιακή επιταγή. Το καταφύγιο γεννήθηκε από την ανάγκη, όχι από τη διαφήμιση.

Ακολούθησε ο εξευγενισμός. Το gentrification. Εντούτοις, επήλθε με έναν πολύ συγκεκριμένο μανδύα. Δεν επήλθε ως βίαιη εκτόπιση. Επήλθε ως «ανάπλαση», ως «πολιτισμός», ως «ασφάλεια». Ο νέος χρήστης της πόλης —ας τον προσδιορίσουμε με σαφήνεια: ο μικροαστός της μετανεωτερικής εποχής, ο φορέας μιας ρευστής υποκειμενικότητας— δεν επιθυμούσε να καταστρέψει το «χρώμα» αυτών των χώρων. Το επιθυμούσε για τον εαυτό του. Επιθυμούσε το «εναλλακτικό» στέκι, αλλά με πιστοποιημένη ασφάλεια και υγειονομικούς κανονισμούς που θα απέκλειαν τους «επικίνδυνους» θαμώνες. Επιθυμούσε το ΛΟΑΤΚΙ+ μπαρ, αλλά ως «inclusive space» για straight allies που θέλουν να απολαύσουν το ποτό τους σε ένα «trendy» περιβάλλον, όχι ως καταφύγιο για τα σώματα που το έχουν πραγματικά ανάγκη. Επιθυμούσε το darkroom, αλλά με επαρκή φωτισμό για λήψη selfie.

Αυτό που συνέβη είναι αυτό που ο Jameson θα ονόμαζε διάζευξη σημαίνοντος και σημαινομένου. Το σημαίνον (το γκράφιτι, η λαϊκή ταβέρνα, η σημαία του ουράνιου τόξου, το μαύρο eyeliner, το δερμάτινο κολάρο) διατηρήθηκε. Το σημαινόμενο (η φτώχεια, η συλλογική οργή, η υλική ανάγκη, ο φόβος του διωγμού, η υπαρξιακή μοναξιά που οδηγούσε εκείνους τους ανθρώπους να αναζητήσουν καταφύγιο) εκκαθαρίστηκε. Ο χώρος μετετράπη σε θεματικό πάρκο.

Αυτό ακριβώς εκτυλίσσεται πλέον και στον δικό Μ/μας χώρο. Και εκτυλίσσεται με τον ίδιο ακριβώς μηχανισμό: τη συμπεριληπτική εκκαθάριση.

Παρατηρήστε τον περίγυρο. Τα kinks έχουν καταστεί mainstream. Δερμάτινα αξεσουάρ, ήπιο impact play, spanking, shibari ως διακοσμητική πρακτική. Όλα αυτά έχουν απορροφηθεί από την κυρίαρχη vanilla κουλτούρα ως «spice» — ως καρύκευμα για να νοστιμίσει τη συμβατική σεξουαλική πράξη. Δεν είναι αυτό το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η αφομοίωση των επιφανειακών γνωρισμάτων έχει δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ότι οποιοσδήποτε φέρει ένα δερμάτινο κολάρο ή έχει δοκιμάσει ένα flogger ανήκει στον χώρο. Ότι το BDSM συνιστά ένα προσβάσιμο σύνολο επιλογών από το οποίο ο καθένας μπορεί να επιλέξει ό,τι τον ελκύει και να απορρίψει ό,τι τον δυσκολεύει.

Αυτή η λογική φτάνει πλέον στην πιο επιθετική της εκδοχή: την απαίτηση να ανοίξει ο σκληρός πυρήνας. Να καταστεί προσβάσιμη η Ανταλλαγή Ισχύος (Power Exchange) σε οποιονδήποτε τη ζητήσει, χωρίς να φέρει την υπαρξιακή αναγκαιότητα που τη γέννησε. Ο vanilla kinky επιθυμεί να εισέλθει στο καταφύγιο με τους όρους του προσωπικού του περιβάλλοντος. Επιθυμεί την εξουσία ως αξεσουάρ, όχι ως οντολογική συνθήκη. Επιθυμεί το Κ/υ ως παιχνίδι ρόλων που τερματίζεται όταν ο ίδιος αισθανθεί άβολα, και όχι ως ζώσα πραγματικότητα που διαπερνά την ύπαρξη. Και όταν συναντά μια κλειστή θύρα —όταν έρχεται αντιμέτωπος με την επιμονή Μ/μας ότι εδώ ισχύουν διαφορετικοί κανόνες, ότι η Ανταλλαγή Ισχύος δεν αποτελεί το προκαταρκτικό στάδιο αλλά την ίδια την πράξη, ότι απαιτείται κάτι περισσότερο από απλή περιέργεια για να συμμετάσχει κάποιος σε αυτή τη δυναμική— τότε η αντίδραση είναι άμεση: «Μας αποκλείετε! Είστε ελιτιστές! Gatekeeping!»

Όπως ακριβώς ο gentrifier κατηγορεί τον παλιό κάτοικο ότι είναι «οπισθοδρομικός» επειδή αντιδρά στην «ανάπτυξη» της γειτονιάς του. Όπως ο straight ally κατηγορεί το ιστορικό γκέι μπαρ ότι είναι «αποκλειστικό» επειδή δεν επιθυμεί να μετατραπεί σε ένα ακόμα ουδέτερο στέκι για πάρτι.

Για να κατανοήσουμε την προέλευση αυτής της επίθεσης, οφείλουμε να εξετάσουμε το ευρύτερο πολιτισμικό τοπίο. Διαβιούμε σε αυτό που ο Lyotard ονόμασε «μετανεωτερική συνθήκη» και ο Bauman «ρευστή νεωτερικότητα»: μια εποχή όπου οι σταθερές δομές, οι μεγάλες αφηγήσεις και οι αμετακίνητες ταυτότητες έχουν καταστεί ύποπτες, αν όχι εχθρικές προς την έννοια της «προόδου».

Η μετανεωτερικότητα δεν συνιστά απλώς μια φιλοσοφική στάση. Αποτελεί μια πολιτική ιδεολογία που προωθεί κανονιστικά τη ρευστότητα ως τον μόνο αποδεκτό τρόπο ύπαρξης. Το υποκείμενο οφείλει να είναι εύπλαστο, να αυτο-επινοείται διαρκώς, να μην προσκολλάται σε σταθερές. Αυτό ηχεί χειραφετητικό, αλλά στην πράξη λειτουργεί ως μηχανισμός πειθάρχησης: αν τα πάντα είναι ρευστά και επιλεγμένα, τότε η ίδια η έννοια της υπαρξιακής επιταγής —το «δεν μπορώ να πράξω διαφορετικά»— καθίσταται ακατανόητη, ή χειρότερα, ύποπτη. Το υποκείμενο που δηλώνει ότι η επιθυμία του δεν είναι επιλογή αλλά δομή, δεν είναι ελεύθερο κατά τον μετανεωτερικό κανόνα· είναι «εγκλωβισμένο», «δογματικό», «αποκλειστικό».

Η εν λόγω ιδεολογία συναντά τον νεοφιλελευθερισμό σε ένα κρίσιμο σημείο: την παραγωγή του «επιχειρηματία του εαυτού». Ο homo economicus του νεοφιλελευθερισμού είναι ένα ον που επιλέγει διαρκώς, που αντιμετωπίζει κάθε πτυχή της ζωής του ως επένδυση, που καταναλώνει εμπειρίες και ταυτότητες. Ο ιδανικός καταναλωτής του ύστερου καπιταλισμού είναι ακριβώς αυτό το ευέλικτο, αέναα μεταβαλλόμενο υποκείμενο που γεννά η μετανεωτερική συνθήκη: χωρίς σταθερές δεσμεύσεις, έτοιμος να μετακινηθεί στην επόμενη γειτονιά (gentrification), έτοιμος να δοκιμάσει την επόμενη σεξουαλική εμπειρία (kink tourism), έτοιμος να εγκαταλείψει ό,τι δεν εξυπηρετεί πια την «προσωπική του ανάπτυξη». Αυτός ο άνθρωπος μπορεί να καταναλώσει τα πάντα — αρκεί τίποτα να μην τον αλλάζει πραγματικά.

Και εδώ εντοπίζεται η σύγκρουση. Διότι το BDSM σε μεταβάλλει. Δεν είναι μια εμπειρία που καταναλώνεται και αφήνει το υποκείμενο ανέπαφο. Είναι μια οντολογική συνθήκη. Δεν εισέρχεται κάποιος στο Power Exchange για να «εμπλουτίσει τη σεξουαλική του ζωή». Εισέρχεται διότι δεν μπορεί να αναπνεύσει διαφορετικά. Και αυτό ο μετανεωτερικός καταναλωτής δεν μπορεί να το αποδεχθεί, διότι αν το αποδεχθεί, οφείλει να αποδεχθεί ότι υπάρχουν πράγματα που δεν είναι προς πώληση, εμπειρίες που δεν είναι προσβάσιμες σε όλους, θύρες που απαιτούν ένα τίμημα που δεν μετριέται σε χρήμα αλλά σε ψυχική έκθεση.

Ο χώρος Μ/μας, όπως τον έχω βιώσει και όπως τον υπερασπίζομαι, είναι ανατρεπτικό καταφύγιο. Είναι ο τόπος όπου η εξουσία —αυτή η άγρια, ανεξέλεγκτη δύναμη που Μ/μας συνθλίβει καθημερινά στον καπιταλισμό, την πατριαρχία, την κρατική πειθάρχηση— αποδομείται και ανασυντίθεται με όρους απόλυτης συναίνεσης, εμπιστοσύνης και ψυχικής γύμνιας. Εντός αυτού του πλαισίου, η υποταγή δεν είναι αδυναμία αλλά άσκηση του απόλυτου δικαιώματος της αυτοδιάθεσης. Η Κυριαρχία δεν είναι καταπίεση αλλά ανάληψη ενός τεράστιου ηθικού και ψυχικού βάρους φροντίδας. Αυτή η λεπτή, βαθύτατα περίπλοκη ψυχολογική αρχιτεκτονική είναι εντελώς ακατανόητη για όποιον αντιλαμβάνεται το BDSM ως ένα «έντονο σεξουαλικό παιχνίδι». Και το να απαιτείται από Ε/εμάς να την απλοποιήσουμε, να την εκδημοκρατίσουμε, να την καταστήσουμε «προσβάσιμη» στον καθένα που απλώς βαριέται τη συμβατική σεξουαλική πρακτική — αυτό δεν είναι συμπερίληψη. Είναι βία.

Το δίλημμα που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι υπαρκτό και επείγον. Θα επιτρέψουμε στον χώρο Μ/μας να καταστεί ένα ακόμα πεδίο εφαρμογής της μετανεωτερικής-νεοφιλελεύθερης λογικής της αφομοίωσης; Θα αποδεχθούμε να μετατραπεί το καταφύγιό Μ/μας σε ένα ακόμα «συμπεριληπτικό» θεματικό πάρκο, όπου ο καθένας εισέρχεται με το εισιτήριό του, καταναλώνει την εμπειρία του, και αποχωρεί ανέπαφος, έχοντας προσθέσει ένα ακόμα τικ στη λίστα των lifestyle επιλογών του;

Αν ναι, τότε ας παύσουμε να το αποκαλούμε BDSM. Ας το ονομάσουμε «kinky-friendly events».

Αν όχι, τότε οφείλουμε να υπερασπιστούμε τα όρια. Όχι ως πράξη ελιτισμού, αλλά ως πράξη πολιτικής και υπαρξιακής συνέπειας. Να διατυπώσουμε με σαφήνεια: αυτός ο χώρος έχει κανόνες, έχει βάθος, έχει απαιτήσεις. Δεν είναι για όλους. Είναι για όσους φέρουν στο σώμα και στην ψυχή τους το βάρος, το τραύμα και την ομορφιά μιας επιθυμίας που δεν μπορεί, και δεν θέλει, να εκφραστεί διαφορετικά.

Η σκέψη που διαπερνά το παρόν κείμενο οφείλει χρέη σε ορισμένα έργα που σημάδεψαν τον τρόπο με τον οποίο κατανοώ τον χώρο, την εξουσία και την αλλοίωση των καταφυγίων. Τα παραθέτω εδώ, για όποιον επιθυμεί να εμβαθύνει.

Bauman, Z. (2000). *Liquid Modernity*. Cambridge: Polity Press. [Για την έννοια της ρευστής νεωτερικότητας και την αποδόμηση των σταθερών δομών.]

Fisher, M. (2009). *Capitalist Realism: Is There No Alternative. Winchester: Zero Books. [Για τη φυσικοποίηση του νεοφιλελεύθερου ορίζοντα και την αίσθηση ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.]

Foucault, M. (1984). "Of Other Spaces: Utopias and Heterotopias." *Architecture / Mouvement / Continuité*, 5, 46-49. [Για την έννοια της ετεροτοπίας ως χώρου απόκλισης και αναστολής των κανονιστικών σχέσεων.]

Harvey, D. (1990). *The Condition of Postmodernity*. Oxford: Blackwell. [Για τη σύνδεση της μετανεωτερικής αισθητικής με την ευέλικτη συσσώρευση του νεοφιλελευθερισμού.]

Jameson, F. (1991). *Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism*. Durham: Duke University Press. [Για τη διάζευξη σημαίνοντος-σημαινομένου και τη μετατροπή της κουλτούρας σε εμπόρευμα.]

Lyotard, J.-F. (1979). *La condition postmoderne: rapport sur le savoir*. Paris: Éditions de Minuit. [Για τη μετανεωτερική συνθήκη ως δυσπιστία απέναντι στις μεγάλες αφηγήσεις.]

Maffesoli, M. (1996). *The Time of the Tribes: The Decline of Individualism in Mass Society*. London: Sage. [Για τις σύγχρονες «νεοφυλές» ως ρευστές, συναισθηματικές κοινότητες.]

Marcuse, H. (1965). "Repressive Tolerance." Στο: Wolff, R. P., Moore, B. & Marcuse, H., *A Critique of Pure Tolerance*. Boston: Beacon Press. [Για την έννοια της κατασταλτικής ανοχής ως μηχανισμού ενσωμάτωσης της διαφοράς.]

Με την άδεια Του

de7

 

Πολύ ιδιαίτερο μοίρασμα @de7 που βοηθά να κατανοήσω την υποκειμενική θέασή σας σε ορισμένα από αυτά που θέτετε στο άλλο νήμα. Πρόκειται να απαντήσω, στο άλλο νήμα, αλλά έχω ορισμένες ανελαστικές προτεραιότητες αυτή τη στιγμή, υπολογίζω ότι αύριο ή το πολύ την Τετάρτη θα το έχω κάνει.