Τι σκέφτεσαι τώρα ?

Η συγκεκριμένη παρουσίαση αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα ντελίριου επιστημονικοφανούς προπαγάνδας και ως τέτοιο σκοπεύω να το αναλύσω, χωρίς καμία πολιτική προέκταση - εκτός, φυσικά, από τα σημεία που το ίδιο το κείμενο επιχειρεί την πολιτικοποίηση. Δηλαδή, σχεδόν παντού.

Η πρώτη κουβέντα που ακούγεται, στο The Wall των Pink Floyd είναι «...που μπήκαμε;» [“...where we came in?”]. Μόνο φτάνοντας στο τέλος, η φράση «Από εδώ δεν είναι...» [“Isn't this where...”] σου δίνει να καταλάβεις ότι τον κύκλο του συντηρητισμού και του μίσους -το αποτέλεσμα ενός "σπασμένου" μυαλού, κατά τους Pink Floyd- είσαι υποχρεωμένος να τον ζήσεις και να τον αντιμετωπίσεις ξανά και ξανά. Στο βίντεο που κοινοποιήθηκε, παρατηρούμε έναν ανάλογο κύκλο, υποκριτικό αυτή την φορά. Το κλείσιμο με τα περί "ψυχολογίας χωρίς πολιτικό πρόσημο" έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη στοχευμένη επίθεση της αρχής, η οποία βαφτίζει την πολιτική διαφωνία και την οικουμενική ενσυναίσθηση ως "ψυχική ασθένεια". Η υποκρισία της ουδετερότητας στο τέλος, επιχειρεί απλώς να ξεπλύνει τη στοχοποίηση, γυρίζοντάς μας στην αρχή "καθαρούς" για να επαναλάβουμε τον ίδιο κύκλο προκατάληψης.

Μόνο που η ομιλήτρια υποπίπτει σε αυτό που στην ακαδημαϊκή κοινότητα ονομάζουμε citation bluffing: πετάει βαριά ονόματα και έρευνες στο πάνω μέρος της οθόνης για να εξαπατήσει/χειραγωγήσει τον θεατή, ελπίζοντας ότι κανείς δεν θα κάτσει να τις διαβάσει. Αν όμως ανοίξει κανείς τα papers, η επιστημονική φούσκα σκάει με πάταγο. Ας τα πάρουμε ένα προς ένα:

Ας ξεκινήσουμε με το επικό αυτογκόλ του "Συλλογικού Ναρκισσισμού» (Zavala et al., 2009).
Η ομιλήτρια, εδώ, τινάζει το ίδιο της το επιχείρημα στον αέρα. Επικαλείται τη μελέτη της Golec de Zavala για να βγάλει "ψυχικά προβληματικούς" και "ναρκισσιστές" όσους βοηθούν μετανάστες, ισχυριζόμενη ότι απορρίπτουν τις παραδόσεις για να νιώσουν "εκλεκτοί". Αν είχε διαβάσει έστω και το abstract της έρευνας, θα είχε πάθει εγκεφαλικό. Η Zavala δημιούργησε αυτή την κλίμακα και απέδειξε στατιστικά ότι ο Συλλογικός Ναρκισσισμός (η εμμονική πεποίθηση ότι η ομάδα μου είναι ανώτερη αλλά οι άλλοι τη ζηλεύουν και την υπονομεύουν) είναι δομικό γνώρισμα του Δεξιού Αυταρχισμού (Right-Wing Authoritarianism), του τυφλού πατριωτισμού και της ξενοφοβίας. Με απλά λόγια, η πηγή που επικαλείται περιγράφει με ακρίβεια το ψυχολογικό προφίλ του υπερεθνικιστή που βλέπει παντού εχθρούς και "εισβολείς". Η ομιλήτρια περιέγραψε τον εαυτό της, νομίζοντας ότι μιλάει για άλλους.

Και, φυσικά, μπορούμε να περάσουμε στην απόπειρα πλήρους αντιστροφής του Jost et al. (2003).
Στην αρχή του βίντεο, εμφανίζεται ως πηγή η διάσημη μετα-ανάλυση των Jost, Glaser, Kruglanski και Sulloway, για να υποστηριχθεί ότι οι αλληλέγγυοι πάσχουν από "ιδεολογικό διπολισμό" και χωρίζουν τον κόσμο σε καλούς και κακούς. Εδώ η επιστημονική απάτη αγγίζει τα όρια τους θράσους. Το paper αυτό τιτλοφορείται "Political Conservatism as Motivated Social Cognition" και μελετά αποκλειστικά τη δεξιά/συντηρητική παράταξη. Τα ευρήματά του δείχνουν ότι η ασπρόμαυρη σκέψη, ο δογματισμός, ο φόβος για το άγνωστο και η ανάγκη για γνωστικό κλείσιμο (closure) είναι χαρακτηριστικά που οδηγούν τους ανθρώπους στον συντηρητισμό. Η ομιλήτρια πήρε μια έρευνα που αναλύει τα ψυχολογικά ελλείμματα της δικής της παράταξης και τη βάφτισε "διάγνωση για τις ΜΚΟ".

Σειρά έχει η θεωρία των Tajfel & Turner ή αλλίως ο καθρέφτης του ομιλητή.
Επιστρατεύεται η Θεωρία της Κοινωνικής Ταυτότητας (Social Identity Theory) για να μας πει ότι οι αλληλέγγυοι εξιδανικεύουν τον "ξένο" -ή όποιον εχθρεύεται το εθνικό κράτος- επειδή το μισούν οι ίδιοι. Οι Tajfel και Turner όμως απέδειξαν ότι ο διαχωρισμός "Εμείς εναντίον των Άλλων" (In-group vs Out-group) είναι μια καθολική ανθρώπινη γνωστική λειτουργία, όχι μια παθολογία των ΜΚΟ. Αν κάποιος εφαρμόζει αυτή τη διπολική λογική στο βίντεο, είναι η ίδια η ομιλήτρια: εξιδανικεύει την εσω-ομάδα ("οι δικοί μας", το έθνος) και δαιμονοποιεί την έξω-ομάδα ("οι λαθρομετανάστες" και όσοι τους βοηθούν). Χρησιμοποιεί, δηλαδή, μια θεωρία για την προκατάληψη, επιδεικνύοντας την προκατάληψή της.

Η παρερμηνεία της "κρίσης" του Erik Erikson (1968)
Από το "πετάω στην τύχη ονόματα" δεν γλύτωσε ούτε ο Erik Erikson και το κλασικό του έργο για την κρίση ταυτότητας. Η ομιλήτρια ισχυρίζεται ότι η αμφισβήτηση των θεσμών πηγάζει από προσωπικά "αδιέξοδα και απογοητεύσεις". Μόνο που για τον Erikson, η αμφισβήτηση της εξουσίας, του κράτους και των κατεστημένων κοινωνικών δομών είναι μια απολύτως υγιής και απαραίτητη διαδικασία προκειμένου ο άνθρωπος να αναπτύξει αυτόνομη, κριτική σκέψη και να μην παραμείνει πνευματικά στάσιμος. Στο αναπτυξιακό μοντέλο του Erikson, το πραγματικό ψυχολογικό πρόβλημα το έχει όποιος ταυτίζεται τυφλά, παθητικά και χωρίς καμία αμφισβήτηση με ό,τι του σερβίρει η εκάστοτε εξουσία. Επιπλέον, αν θέλουμε να μιλήσουμε για την ώριμη ηλικία, ο Erikson ορίζει ότι η υγιής εξέλιξη του ενήλικα εκφράζεται μέσα από τη «Γεννητικότητα» (Generativity) - δηλαδή την έμπρακτη ανάγκη για προσφορά, φροντίδα και προστασία των αδυνάμων. Η ομιλήτρια, δηλαδή, βάφτισε "παθολογικό αδιέξοδο" αυτό που η επιστήμη ορίζει ως δείκτη υγιούς πνευματικής ωριμότητας.


Η απόλυτη διαστρέβλωση του Vamık Volkan (1988)
Ένα καλό χάιλαϊτ της ακαδημαϊκής απάτης σε αυτό το σημείο είναι η αναφορά στον Vamık Volkan και στο περίφημο βιβλίο του The Need to Have Enemies and Allies. Η ομιλήτρια ισχυρίζεται ότι οι πολίτες "ξεσπούν στο κράτος" λόγω των απωθημένων τους. Ο Volkan όμως -ένας από τους σημαντικότερους ψυχαναλυτές διεθνώς στον τομέα των εθνοτικών συγκρούσεων- υποστήριξε το ακριβώς αντίθετο: ανέλυσε πώς το ίδιο το κράτος, οι ηγέτες και οι εθνικιστικές ομάδες εργαλειοποιούν τους φόβους και τα συλλογικά τραύματα των πολιτών, στρέφοντάς τους ενάντια σε έναν κατασκευασμένο "κοινό εχθρό" (όπως οι μετανάστες ή οι μειονοτήτες) για να συσπειρώσουν την εσω-ομάδα. Με απλά λόγια, το βιβλίο του Volkan δεν περιγράφει την ψυχολογία των αλληλέγγυων, αλλά περιγράφει με ανατριχιαστική ακρίβεια την ψυχολογία του ίδιου του βίντεο: την ανάγκη να εφευρεθεί ένας "εχθρός" για να εκτονωθεί η συλλογική ανασφάλεια.

Το "άδειασμα" από την ίδια την Linda Skitka (2010)
Η ομιλήτρια αναφέρει τη Skitka για να ισχυριστεί πως όταν μια θεωρία γίνεται "υπαρξιακή ταυτότητα", σβήνει η λογική. Η Skitka στο paper της μελετά τις "Ηθικές Πεποιθήσεις" (Moral Convictions). Αυτό που "ξεχνάει" όμως να αναφέρει είναι ότι στη μετέπειτα βιβλιογραφία της (όπως στο Political orientation and moral conviction), η Skitka αποδεικνύει ότι οι συντηρητικοί πολίτες τείνουν να ηθικοποιούν τα πολιτικά ζητήματα πολύ περισσότερο από τους προοδευτικούς. Επιπλέον, η ψυχολογία δεν γνωρίζει καμία "ενσυναίσθηση που περιορίζεται από το διαβατήριο". Το να νιώθει κανείς ενσυναίσθηση για έναν κυνηγημένο άνθρωπο είναι ορισμός του οικουμενικού ανθρωπισμού, όχι "απώλεια λογικής".

Η κακοποίηση της Ψυχοανάλυσης και του Albert Bandura
Εδώ, το name-dropping συνεχίζεται με μια πρόχειρη -προφανώς- αντιγραφή από κάποιο εγχειρίδιο:

[Freud A., 1936].
Η Anna Freud πράγματι έγραψε τότε για τους μηχανισμούς άμυνας του Εγώ (προβολή, μεταβίβαση), αλλά μιλούσε για την κλινική ψυχολογία ατόμων και τις ασυνείδητες άμυνές τους απέναντι στο εσωτερικό άγχος. Το να βαφτίζεις την πολιτική διαμαρτυρία ενάντια στις κρατικές επιλογές ως "ψυχολογικό αδιέξοδο και θυμό" είναι μια παλιά, ολοκληρωτική μέθοδος προπαγάνδας (psychologizing) που προσπαθεί να βγάλει τρελό όποιον διαφωνεί.

Και... τα-ντά τα-ντάαα, το αποκορύφωμα.
Τολμάει να χρησιμοποιήσει την θεωρία της Ηθικής Αποδέσμευσης (Moral Disengagement) του Bandura (1999).
Η θεωρία αυτή φτιάχτηκε για να εξηγήσει το πώς απλοί, καθημερινοί άνθρωποι μπορούν να γίνουν θύτες, βασανιστές ή εγκληματίες πολέμου, απενεργοποιώντας τις αναστολές τους. Το να τη χρησιμοποιεί για να περιγράψει εθελοντές ανθρωπιστικών οργανώσεων είναι ένα λογικό και ηθικό άλμα μεγατόνων. Αν, βέβαια, κάποιος απανθρωποποιεί άλλους συνανθρώπους μας (μηχανισμός του Bandura), αυτή είναι η ίδια η ομιλήτρια, χρησιμοποιώντας όρους όπως "λαθρομετανάστες" για να δικαιολογήσει τη δική της επιθετικότητα.

Και δεν θα σας αφήσω χωρίς ντιζέρτ:
Η παραποίηση του André Green και του "Ηθικού Ναρκισσισμού" (1980/1986)
Το κερασάκι στην τούρτα του name-dropping είναι η αναφορά στον Γάλλο ψυχαναλυτή André Green και στον όρο "Ηθικός Ναρκισσισμός" (Moral Narcissism). Η ομιλήτρια πήρε τη λέξη "ναρκισσισμός", της έδωσε έναν δικό της, αυθαίρετο ορισμό καφενείου (ότι νιώθεις ανώτερος και επιτίθεσαι στους άλλους) και τη φόρεσε στους αλληλέγγυους. Μόνο που στην ψυχανάλυση του Green, ο ηθικός ναρκισσιστής δεν είναι ο πολιτικός ακτιβιστής ή ο εθελοντής. Είναι ένας άνθρωπος που επιβάλλει στον εαυτό του ακραία ασκητική ζωή, στερήσεις, υπομονή και απόλυτη εγκράτεια (π.χ. ένας ερημίτης ή ένας θρησκευτικός φανατικός που αποκόβεται από τα εγκόσμια). Το "Εγώ" του αντλεί ναρκισσιστική ικανοποίηση από το ότι "δεν έχει ανάγκη καμία ανθρώπινη απόλαυση". Το να συνδέεις αυτή την εσωστρεφή, κλινική ψυχοπαθολογία με την κοινωνική δράση υπέρ των μεταναστών, δείχνει ότι απλώς γκούγκλαρες τη λέξη "ηθικός" και "ναρκισσισμός", βρήκες ένα βιβλίο και το πέταξες στην οθόνη για εφέ.

Είναι αναφαίρετο το δικαίωμα καθενός από εμάς να έχει όποια άποψη θέλει για το μεταναστευτικό και τις ΜΚΟ, και να την υπερασπίζεται με πολιτικά, νομικά ή οικονομικά επιχειρήματα. Όμως, το να κλέβεις επιστημονικές έρευνες, να τις διαστρεβλώνεις και να τις παρουσιάζεις τ' ανάσκελα -που έλεγε κι ο Ζήκος- για να πουλήσεις εγκυρότητα "μουλωχτά" σε ένα φόρουμ, είναι απλώς φτηνό. Ο φανατισμός, πράγματι, δεν έχει πολιτικό πρόσημο. Και το συγκεκριμένο βίντεο είναι ο ορισμός του ιδεολογικού φανατισμού που ντύθηκε με κλεμμένο ακαδημαϊκό μανδύα...