Αφορισμοί, ρήσεις, γνωμικά, σατιρικά, αποφθέγματα...

Καταρρίπτοντας τους μύθους περί εχθρικής στάσης της εκκλησίας, απέναντι στην Επανάσταση του 1821.

 
 

Δρ. Αθανάσιος Μουντάλης
25 Μαρτίου 2021 • 07:10

Με αφορμή την επέτειο της 25ης Μαρτίου ήρθε η κριτική του ρόλου της Εκκλησίας στην Επανάσταση του 1821.

Αυτή θα ήταν πιο αξιόπιστη αν δεν ήταν τόσο αντιφατική: αν η τουρκοκρατία ήταν μια ειρηνική «οθωμανική περίοδος» στην οποία, κατά τους αποδομητές ιστορικούς, οι Έλληνες ευδοκιμούσαμε, γιατί κατακρίνουν την Εκκλησία αυτοί οι ίδιοι αποδομητές; Αν όντως δεν συμμετείχε–ή αντετέθη–στην Επανάσταση, δε θα έπρεπε να την επαινούν;

Τέτοιου τύπου κριτική έχει επικεντρωθεί σε περιστατικά και πρόσωπα που συνδέουν την Επανάσταση μάλλον με τηνΒεβαίως, όπως αποδεικνύουν αναρίθμητες πηγές, αυτά μόνον μύθοι δεν είναι (βλ. για την 25η Μαρτίου και την Αγία Λαύρα άρθρο του Γ. Κεκαυμένου, και για το Κρυφό Σχολειό το βιβλίο του ιδίου, «Το Κρυφό Σχολειό. Χρονικό μιας Ιστορίας»).

Επίκεντρο όμως της κριτικής είναι ο «αφορισμός της Επανάστασης», συγκεκριμένα του Αλέξανδρου Υψηλάντη και του Μιχαήλ Σούτσου, από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριο Ε´.

Αλλά και αυτό το περιστατικό έχει διευκρινισθεί με μεγάλη λεπτομέρεια, και πάλι, από τον Κεκαυμένο, σε ογκώδες άρθρο 65 χιλιάδων λέξεων και 520 υποσημειώσεων («Ο Αφορισμός της Επανάστασης στην Μολδοβλαχία από τον Γρηγόριο Ε΄ και τα Ιστορικά του Συμφραζόμενα», 2018 Αντίβαρο), που συνοδεύθηκε και από σχετικό βιβλίο (O Γρηγόριος Ε΄και η επανάσταση του 1821).

Στο άρθρο αυτό ο Κεκαυμένος ξεκινά διεξοδικά από την ιστοριογραφία επί του θέματος και την παρουσίαση των πολιτικών τάσεων γύρω από αυτή, προτού συνεχίσει στις πηγές και την παράθεση των γεγονότων.

Advertisement
Είναι προφανές ότι το μακροσκελές αυτό άρθρο δεν το ίδιο εύπεπτο με άρθρα σε ύφος σκανδαλοθηρικού ταμπλόιντ: «Ο κακός Πατριάρχης ξεπουλά την Επανάσταση»–με τα λοιπά άρθρα του ταμπλόιντ να αμαυρώνουν αυτήν ακριβώς την Επανάσταση. Κορώνα κερδίζω, γράμματα χάνεις!

Είναι λοιπόν χρήσιμη μια σύνοψη αυτού εξαιρετικού δείγματος ιστορικής έρευνας, η οποία θα μεταφέρει τα πραγματικά περιστατικά και τις βασικές πηγές.

Τα γεγονότα

 
Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διερχόμενος τον Προύθο, πίνακας του Εσς στη Στοά του Μονάχουcommons wikimedia

Στις 22 Φεβρουαρίου ο Υψηλάντης περνά τον Προύθο, στις 24 Φεβρουαρίου κυκλοφορεί την Επαναστατική προκήρυξη «Μάχου υπέρ πίστεως και πατρίδος»–τονίζω το «πίστεως» ως στοιχείο του… «φιλελεύθερου αστικοδημοκρατικού» χαρακτήρα της Επανάστασης–και στις 26, σε μια μεγαλόπρεπη τελετή, ο μητροπολίτης Ιασίου Βενιαμίν ευλογεί μέσα στον ναό των Τριών Ιεραρχών την σημαία της Επανάστασης.

Μέχρι εκεί λοιπόν, Πίστη, Εκκλησία και Επανάσταση, πορεύονται χέρι -χερι.

Την 1η Μαρτίου τα νέα φτάνουν στην Πύλη από τους Ρώσους. Την επομένη, οΣουλτανος καλεί τον Γρηγοριο τον Σ', σε μια πεντάωρη «συζήτηση», όπου τον πιέζει να λάβει μέτρα.

Ο Γρηγόριος για 10 ολόκληρες ημέρες παραμένει αδρανής προκαλώντας την μήνι του Σουλτάνου. Έτσι, την Παρασκευή 11 Μαρτίου 1821, ο Σουλτάνος εκδίδει μπουγιουρντί που τον διατάσσει να αφορίσει την Επανάσταση, διαταγή που ενέκρινε και ο Ρώσος πρέσβυς Στρογανώφ.

Ο πρώτος «αφορισμός»
Την ίδια ημέρα λοιπόν ο Γρηγόριος εκδίδει τον πρώτο αφορισμό–θα υπάρξουν δύο.

Πρώτον, ο αφορισμός αυτός κρατείται μυστικός, καθώς εκδίδεται Παρασκευή και δεν εκφωνείται κατά την Κυριακάτικη λειτουργία.

Έτσι, ενώ η γερμανική Allgemeine Zeitung της 15(27) Απριλίου αναφέρει σε ανταπόκρισή της το μπουγιουρντί του Σουλτάνου, το οποίο ανεγνώσθη από τον Πατριάρχη στους Έλληνες προύχοντες της Πόλης, δεν αναφέρει τον καθαυτό αφορισμό της ίδιας ημέρας, τον οποίο προφανώς ο ανταποκριτής της δεν πληροφορήθηκε ποτέ.

Advertisement
Ομοίως, επιστολή Φιλικών της Οδησσού προς τον Ξάνθο, της 19ης Μαρτίου, περιγράφει τα δραματικά γεγονότα των ημερών και τους διωγμούς που ξέσπασαν κατά των Χριστιανών της Πόλης, αλλά κανέναν λόγο δεν κάνει για αφορισμό.

Δεύτερον, ο αφορισμός εκδόθηκε χειρογράφως, και όχι τυπωμένος σε μονόφυλλο.

Αυτό σήμαινε ότι μετά την παραλαβή του στην τοπική Μητρόπολη, οι διάφοροι Επίσκοποι θα έπρεπε να τον αντιγράφουν με το χέρι, καθυστερώντας την διάδοσή του στο ποίμνιο, και προσδίδοντάς του τοπικό χαρακτήρα.

Τρίτον, και σημαντικότερο, είναι γεμάτος με αδιανόητα λάθη: ανύπαρκτες Μητροπόλεις και Μητροπολίτες, και αποσιωπητικά στην θέση του ονόματος του αποδέκτη στην συνοδευτική Επιστολή.

Στην παρακάτω Εικόνα παραθέτω σύγκριση του πρώτου και του δεύτερου (διορθωμένου) αφορισμού, όπως τους παραθέτει στην ιστορία του ο Σπ. Τρικούπης (τ. Α’, σελ. 326 και εξής).

Είναι αξιοσημείωτο, όπως αποκαλύπτεται στον Ελληνικό Τηλέγραφο της 17ης Απριλίου 1821, ότι αποδέκτης αυτού του «τοπικού» αφορισμού δεν είναι άλλος από τον Μητροπολίτη Μολδαβίας Βενιαμίν, ο οποίος πριν από δύο μήνες είχε ευλογήσει την Επανάσταση του Υψηλάντη!

 
..
Ο δεύτερος «αφορισμός»
Η απάτη δεν διαφεύγει των Τουρκοκρητικών της Πύλης που ενημερώνουν τον Σουλτάνο.

Αυτός διατάσσει την Κυριακή 20 Μαρτίου την έκδοση ενός γνήσιου αφορισμού, που θα τυπωνόταν σε μονόφυλλο υπό μορφήν Απανταχούσας και που θα μεταφερόταν σε όλη την Αυτοκρατορία από το Αυτοκρατορικό ταχυδρομείο με Τατάρους ιππείς.

Παράλληλα θα ανακοινωνόταν κατά την Κυριακάτικη λειτουργία. Το κείμενο της ίδιας ημέρας πράγματι τυπώνεται σε μονόφυλλο, ένα από τα οποία σώζεται στο Μουσείο Φαλτάιτς της Σκύρου.

Στον δεύτερο αυτό «αφορισμό» παρατηρούνται τα εξής:

Πρώτον, οι αφοριζόμενοι αναφέρονται με τα κανονικά τους ονόματα, και όχι ως «Κακοαλέκος» ή «Κακομιχάλης», όπως θα ήταν αναμενόμενο.

Δεύτερον, ήταν συντεταγμένος σε απλό τύπο, χωρίς το «κομβολόγιον των αρών» που έτρεμαν οι πιστοί.

Τρίτον, στο κύριο σημείο του κειμένου, το αφοριστικό ρήμα συντάσσεται στην ευκτική έγκλιση, «ἀφωρισμένοι ὑπάρχοιεν», και όχι στην οριστική. Και «ευκτική» σημαίνει ότι τους «εύχεται» να είναι αφορισμένοι.

Προς σύγκριση, δίνεται παράδειγμα πραγματικού αφορισμού, συγκεκριμένα εκείνου που εξέδωσε ο διάδοχος του Γρηγορίου, Ευγένιος Β’, κατά των αρχιερέων που συμμετείχαν πιο ενεργά στην Επανάσταση, όπως των Παλαιών Πατρών Γερμανό:

«[Ἀ]ποφαινόμεθα συνοδικῶς […] ἵνα οἱ ῥηθέντες πέντε ἐξωλέστατοι, οἱ οὐ μόνον καὶ ἀρχιερατικοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ χριστιανικοῦ ἐπαγγέλματος ἀνάξιοι ὄντες, ὡς τοιοῦτοι τὴν φαυλότητα καὶ μοχθηρίαν ἀναφανέντες […] καθῃρημένοι ὑπάρχωσι [ΣΣ: στην οριστική] […] ὁ μὲν Κακοπαλαιῶν Πατρῶν Γεώργης μόνον, ὁ δὲ Κακοκερνίτζης Παναγιώτης, ὁ δὲ Κακοευρίπου Γεώργης, ὁ Κακοταλαντίου Νικήτας, ὁ Κακοσάμου Κυριακός, ὁ Κακοναυπλίου Γεώργης καὶ ὁ Κακοαιγίνης Γρηγόρης λεγόμενοι».


 
..
Ο Γρηγόριος Ε’ και η Επανάσταση
Είναι λοιπόν ξεκάθαρο ότι ο «αφορισμός» της Επανάστασης δεν ήταν παρά ένας τακτικός ελιγμός που αποσκοπούσε στην προστασία των Ελλήνων της Πόλης από την οργή του Σουλτάνου.

Σε καμία περίπτωση δεν αντανακλούσε τις απόψεις και επιθυμίες του ίδιου του Γρηγορίου, ο οποίος άλλωστε ήταν γνώστης και υποστηρικτής της σχεδιαζόμενης Επανάστασης.

Όπως μαρτυρούν ο Ι. Φιλήμων, αλλά και ο Ξάνθος στα απομνημονεύματά του, ο Φιλικός Ιωάννης Φαρμάκης θέλησε να ορκίσει τον Γρηγόριο το 1818, όταν αυτός ήταν εξόριστος στο Άγιον Όρος.

https://share.google/USVlZgiCcVwu2T84a